Προς αποφυγή της παραμικρής παρεξήγησης, θα ήθελα να σημειώσω ότι δεν εντανιώνομαι στη λέξη όρια, αλλά στη φράση:«Βάλε του όρια», καθώς επίσης πως δεν υπερασπίζομαι το μη οριοθετημένο περιβάλλον, ή ό,τι αποδίδεται σε μια πιο λαϊκή έκδοση με τη λέξη «χύμα».
Θα αναφερθώ, λοιπόν, σε αυτήν την ανεπεξέργαστη συνήθεια πολλών από εσάς να προσπαθείτε να θέσετε όρια στον άλλο σε ενήλικες και στη συνέχεια θα επικεντρωθώ στους γονείς, καθώς θεωρώ πως τα όρια βλάπτουν σοβαρά τη βούληση του παιδιού τους και ευθύνονται για ένα ντόμινο προς μια κάθετη πορεία, όχι μόνον του παιδιού – αλλά όλης της οικογένειας – μια πτώση χωρίς τέλος.
Θα ξεκινήσω από την εφαρμογή αυτής της φράσης μεταξύ ημών των ενηλίκων και το ευρύτερο περιβάλλον στο οποίο εφαρμόζεται.
Έχω την αίσθηση λοιπόν ότι βιαστήκατε να παπαγαλίσετε και εφαρμόσετε μια υπόδειξη – εντολή χωρίς να σκεφτείτε το πλαίσιο στο οποίο γεννήθηκε: Να βάλετε όρια στον άλλον, ζώντας σε μια κοινωνία όπου καταργούνται οι διακριτές γραμμές -όρια αναφορικά με τον χώρο και χρόνο της εργασίας ; Δεν σας ακούγεται παράδοξο και ειρωνικό; Πόσες ώρες εργάζεται ο μέσος Έλληνας, σε ποιους χώρους;
Επίσης ποια τα όρια σε ό,τι αφορά το περιεχόμενο της εργασίας μας; Σε μια κοινωνία όπου έχουν καταργηθεί τα επαγγελματικά σύνορα και ο παιδαγωγός – με την κρατική σφραγίδα – γίνεται ψυχολόγος και θεραπευτής και ο ψυχολόγος ψυχίατρος, ο δημοσιογράφος γίνεται δικαστής και πολιτικός επιστήμονας, ο λάτρης της μουσικής βαπτίζεται μουσικός επιμελητής ως και μουσουργός, και το μέντιουμ δηλώνεται ως γιατρός, θαρρώ πως μονάχα την παράνοια επικυρώνεις, καθώς μιλάς για όρια που πρέπει να βάλεις στους άλλους.
Αλλά, ας γίνουμε για λίγο ψυχολόγοι ψηλαφώντας αρχικά τους εσωτερικούς αδένες εκείνου που προσπαθεί να βάλει όρια…
Ας υποθέσουμε ότι εγώ είμαι εκείνος ο οποίος θέτει τα όρια. Για να το κάνω αυτό, σημαίνει πως έχω κάποια μορφή εξουσίας. Δεν νομίζω πως θα τολμούσα π.χ. να βάλω όρια στον εργοδότη μου! Σε ποιον τα θέτω ή ετοιμάζομαι να τα θέσω; Σε κάποιον ο οποίος βρίσκεται στο ίδιο ή σε ένα λίγο χαμηλότερο ιεραρχικά επίπεδο από εμένα. Σε κάποιον ο οποίος έχει μόλις ή έχει ήδη ξεκινήσει να κινείται, να δρα, να ενεργεί, προς εμένα, είτε ως λόγος, είτε ως πράξη, να παίρνει κάποια πρωτοβουλία.
Το αναμενόμενο στη δράση του άλλου θα ήταν από πλευράς μου να αντι- δράσω ή συν – δράσω, αλληλοεπιδράσω… εγώ όμως επιλέγω να βάλω όρια, δηλαδή να κόψω τη δική του κίνηση.
Τι κάνω και τι δηλώνω χωρίς να το συνειδητοποιώ;
- Έχω ήδη παραβιάσει τους βασικούς κανόνες της επικοινωνίας και της συνύπαρξης , τους οποίους έχω μάθει στο νηπιαγωγείο.
- Δεν σέβομαι τον ρυθμό του άλλου, την ολοκλήρωση της φράσης ή της πράξης του, με ενδιαφέρει να επιβάλλω το εγώ μου, ή πιο σωστά να το προστατέψω.
- Ενώ εκείνος δρα, εγώ σκέφτομαι τι θα του απαντήσω,πώς θα ανακόψω την πορεία του, πώς θα αποκρούσω. Κάτι σαν ρινγκ, σαν αρένα …
- Έχω δηλώσει εμπράκτως πως δεν με ενδιαφέρει η αλληλοεπίδραση αλλά η επιβολή μου.
Αλλά, εκτός από το ότι είμαι άξεστος, κοιτάζοντας σε ένα πιο εσωτερικό επίπεδο, μπορώ να αντιληφθώ ότι θέτοντας όρια στον άλλον:
- Αποκαλύπτω ανοήτως την αγωνία μου να επιβληθώ με έναν τρόπο περιττό και ανούσιο. Εφόσον π.χ. έχω εξουσία γιατί να αγωνιώ να βάλω όρια; Εξουσία ως γιατρός, μάνατζερ, ως οικοδέσποινα, ως εργοδότης,εφόσον είμαι σε μια θέση ισότιμη με τον άλλον ως σύντροφος, συνάδελφος. γιατί να φοβάμαι; Τι με αναγκάζει να ασκήσω με βίαιο τρόπο εξουσία; Γιατί ; Για να περιορίσω τον άλλον, τη βούλησή του, την πρωτοβουλία του; Γιατί; Τι φοβάμαι ότι ο άλλος θα μου κάνει;
Το λογικό δεν θα ήταν να απευθυνθώ και τοποθετηθώ με απλό , γλυκό και αδιαπραγμάτευτο τρόπο μια στον υφιστάμενο, στον συνάδελφό μου, στον ασθενή, στον φίλο μου και στον φιλοξενούμενό μου; Γιατί τέτοια ένταση και βία και πίεση και ωμότητα; Γιατί τέτοια κατάχρηση εξουσίας;
- Επιπρόσθετα όλη αυτή η αγωνία μου να προλάβω να επιβληθώ- προτού το κάνει ο άλλος- να βάλω όρια στον άλλον, δεν αποκαλύπτει κάποια αδυναμία, ανασφάλειά μου; Στον βαθμό που επιτίθεμαι για να αμυνθώ! Και επαναλαμβάνω: Τι θα μου κάνει ο άλλος; Από πότε με απειλεί;
- Αποδέχομαι και συνηγορώ εμπράκτως στο ότι νιώθω απειλή από τους συνανθρώπους μου και από το μέλλον. Ενστερνίζομαι την άκρως ατομικιστική θέση ότι ιερό χρέος μου είναι να προφυλάξω το παρόν και το μέλλον μου, πάση θυσία! Θαρρείς και το παρελθόν, το οποίο έχω διανύσει με τους άλλους σβήνει μονοκονδυλιάς. Η ιστορία μου, οι ιστορίες μας ξεγράφονται από τα κατάστιχά μας, ως να μην μας ανήκουν.
- Και κάπως έτσι, χωρίς να το καταλάβω έχω ήδη βρεθεί αντι-μέτωπος με τον συν-άνθρωπό μου, τον τοποθετώ νοερά απέναντι και καταβάλλω εναγωνίως κάθε δυνατή προσπάθεια να τον περιορίσω, να τον ελέγξω, προτού εκείνος μού επιτεθεί ή μού τη φέρει, (καθώς θεωρώ δεδομένο ότι θα μου εναντιωθεί), προτού σταθεί εμπόδιο στην προσωπική μου – αποκλειστικά ατομική μου εξέλιξη.
- Και τελικά, από ποιους απειλούμαι; Από τους ίδιους με τους οποίους, ειρήσθω εν παρόδω, στο ίδιο καζάνι βράζουμε, τις ίδιες πάνω κάτω ανησυχίες έχουμε, εγκλωβισμούς, αδιέξοδα, τα ίδια παράπονα καταθέτουμε, από τις ίδιες ανάγκες περικυκλωνόμαστε και τα ίδια όνειρα κυνηγάμε. Αλλά εγώ νιώθω απειλή, καθώς μπορεί ο άλλος να μου πάρει τη δόξα σε ένα πρότζεκτ, την αναγνώριση, την προαγωγή σε μια δουλειά, τη σειρά στο σουπερμάρκετ, το τελευταίο μπλουζάκι στο ράφι, το διαμέρισμα προς ενοικίαση, τη θέση στο λεωφορείο, το κορίτσι μου, το μοναδικό ελεύθερο αγόρι της παρέας, τον πελάτη, τον ασθενή… να μου πάρει και να έχω λιγότερα ή να μην έχω… Και μετά πώς θα είμαι, αν δεν έχω; Τι θα είμαι, αν θα έχω λιγότερα;
Και ξέρετε ποιο είναι το αστείο και το ειρωνικό; Ουδέποτε θα με απειλήσει ο άλλος: η απειλή έρχεται πάντα από τα εσωτερικά τοιχώματα της σάρκας…
- Θέτοντας όρια στον άλλον αποδέχομαι, χωρίς να το καταλαβαίνω, τον εκμηδενισμό της ενσυναίσθησής μου. Συχνά κάνω πρόβες τι θα του πω, αν μου ζητήσει κάτι περισσότερο, αν μου πει ότι έχει ανάγκη τη βοήθειά μου. Θα τον κόψω απότομα. Θα τον φρενάρω. Θα του πω μέχρις εδώ! Δεν σου το επιτρέπω! Μπράβο μου !
Αντί να ακούσω τον συνάνθρωπό μου, τον συνεργάτη μου, τον πεθερό μου, τον εργαζόμενο, τον ασθενή μου εγώ επιλέγω στο όνομα της προστασίας μου να αμυνθώ, λέγοντας ένα κραυγαλέο: Όχι! Για το οποίο μάλιστα είμαι και περήφανος… και το πιο επικίνδυνο: νιώθω ότι εξελίσσομαι. Ναι… προς ποια κατεύθυνση είναι το ερώτημα.
- Παραδέχομαι ότι έχω εκπαιδευτεί ερήμην μου στο θράσσος, τη βία και έναν φουσκωμένο εγωκεντρισμό και το κυριότερο ότι απομακρύνομαι από την αυτοκριτική. Ποιος είμαι εγώ που θα εγκαλέσω τον άλλον στην τάξη; Ο δικαστής; Ο αστυνομικός; Εμένα μου αρέσει να μού βάζουν όρια; Προσδίδει κάτι στην προσωπικότητα, στην ταυτότητά μου αυτή η κατάχρηση εξουσίας; Ποια κρυμμένη αδυναμία μου αναπληρώνει;
Σε ό,τι αφορά τον αποδέκτη της βίαιης αυτής συμπεριφοράς: Τι απέγινε εκείνος που ήρθε να μου πάρει τον αέρα, που τόλμησε να με απειλήσει , εν δυνάμει θα με απειλούσε; Πώς επιδρούν τα όρια που του έβαλα;
- Αν αντιδράσει και εκείνος– ισότιμος όντας- τότε ξεκινά μια σύγκρουση που καταλήγει σε βία.
- Αν ο αποδέκτης είναι ιεραρχικά, οικονομικά, ψυχολογικά σε μια χαμηλή ή πιο ευάλωτη θέση, τότε υποτάσσεται, συρρικνώνεται, ανέχεται, συγκρατεί τα νεύρα του από φόβο, γίνεται πειθήνιος, δεν αντιστέκεται.
- Φόβος να λειτουργήσει αυτοβούλως, να πάρει πρωτοβουλίες, να κατανοήσει τα πιθανά του λάθη, να αναθεωρήσει, να κάνει αυτοκριτική.
- Μέσα του αρχίζει να φυσά αέρας αδιαφορίας και απάθειας, αυτοπροφύλαξης και εκκολαπτόμενης επιθετικότητας.
- Γνωρίζει πως, αν αντιδράσει εγώ θα επιβάλλω μεγαλύτερα όρια, τιμωρίες , κυρώσεις, προκειμένου να τον υποτάξω.
- Αποδεχόμενος αναγκαστικά και σχεδόν παθητικά την ταπείνωση αναμένει με τη σειρά του το δικό του θήραμα, όταν του δοθεί η ελάχιστη ευκαιρία να «βγάλει, όχι απλά τον θυμό του», αλλά «τα απωθημένα του» σε κάποιον συνεργάτη του, υφιστάμενό του… ακόμη και σε κάποιον ανυποψίαστο άγνωστο συμπολίτη του στον δρόμο!
*****
Πόσο απογοητευτικό τελικά να συμπυκνώνεται όλη μας η καθημερινότητα σε λίγα ρήματα, μεταξύ αυτών το βάζω και βγάζω : «βάλε του όρια, βγάλε τον θυμό σου»! (Καραμελίτσες που στριφογυρίζουν στο στόμα μας, μουδιάζουν τη σκέψη μας και ξεφτίζουν τόσο άτσαλα τις κοινωνικές κλωστές!)
Το bullying στα δικά μου μάτια ωχριά μπροστά στο αυταρχικό «βάλε του όρια».Έχουμε υπογράψει ερήμην μας το συμβόλαιο με έναν απολυταρχικό τρόπο συνύπαρξης, τον οποίο εμείς παράγουμε και αναπαράγουμε στο όνομα της αυτοπροστασίας και αυτοαγάπης, και διδάσκουμε στα παιδιά μας.
Μπράβο σας και μπράβο μας!
******
Και καθώς κάποιοι θα αναρωτιέστε για την εναλλακτική πρόταση, ας αναφερθώ σε ένα παράδειγμα.
Εργασιακός χώρος, ένα 30χρονο κορίτσι , αυτό που θα λέγαμε το καλό παιδί για όλους τους άλλους, διαπιστώνει ότι η υποχωρητικότητα και η ευγένειά της δεν εγγυώνται τον σεβασμό, ότι βλάπτουν σοβαρά την υγεία της, με άλλα λόγια ότι το να είναι καλή με τους άλλους, γίνεται κακή με τον εαυτό της.
Και αποφασίζει να βάλει όρια, ( αυτό της λένε, αυτό ακούγεται, αυτό ξέρει, αυτό κάνει) στον κάθε έναν συνάδελφο, ο οποίος θα της κλαυτεί π.χ. για τις άδειες, που θα της ζητήσει μια κάλυψη, αναπλήρωση ή βοήθεια αναφορικά με ένα deadline σε ένα project.
Βάζοντας όρια γίνεται η περίεργη, η ξαφνικά αλλόκοτη, εγείρει βλέμματα και κουβεντούλες πισώπλατες γύρω από την ξαφνική αλλαγή της και το κυριότερο η ίδια η πρωταγωνίστριά μας καλείται να συνυπάρξει ως μια άλλη, μια αυταρχική αυτοπροστατευόμενη, να κάμει στροφή 180 μοιρών και να γίνει μια άλλη, η οποία δεν συνυπάρχει μήτε με τον εαυτό της μήτε με τους άλλους.
Τι άλλο θα μπορούσε να κάνει; Κατ’ αρχάς να αναγνωρίσει την προέλευση της δικής της συμπεριφοράς.(Έδινε τον χρόνο της αναζητώντας π.χ. τον σεβασμό ή την εμπιστοσύνη). Δευτερευόντως να εφαρμόσει το καταστάλαγμα τηςγνώσηςτης, (ότι δηλαδή δεν κερδίζεις τον σεβασμό με την υποχωρητικότητα, τουλάχιστον όχι σε αυτό το εργασιακό περιβάλλον) και να τοποθετηθεί ήπια και ψύχραιμα με στόχο την προστασία και όχι το ξόδεμα του δικού της χρόνου, αλλά και τη δημιουργία μιας νέας συνύπαρξης με τους συναδέλφους της.
«Βάλε όρια στο παιδί σου!»
Ας ξεκινήσουμε με το απλό ερώτημα: Ποιο είναι το κύριο έργο του γονέα;
Ο ρόλος των γονέων είναι να προστατεύετε το παιδί σας, ανεξαρτήτου ηλικίας!
Από τι; Όχι από τους άλλους, αλλά από τον ίδιο του τον χαρακτήρα, από τις παγίδες του ίδιου του του χαρακτήρα.
Αυτό σημαίνει ότι οφείλετε, όχι απλά να γνωρίζετε τον χαρακτήρα του, αλλά και να συμμετέχετε ενεργητικά στο χτίσιμο αυτού…
Ας ξεκινήσουμε από τη βούληση.
Δεδομένου του ότι ο άνθρωπος είναι ένα επιθυμητικό πλάσμα, το πρώτο σας μέλημα είναι να ασχοληθείτε με τη βούληση, δηλαδή με τα θέλω του παιδιού σας.
Ας δούμε τι είναι η βούληση.
Η βούληση είναι μέρος της φύσης μας. Είναι για τον ψυχισμό μας, ότι η ανάσα για το σώμα μας. Χωρίς βούληση, ή με μπλοκαρισμένη βούληση, ο ψυχισμός δεν προσανατολίζεται, δεν κινείται, μένει αδρανής, συρρικνώνεται.
Πότε εμφανίζεται στο παιδί;
Όταν εκείνο θα πει « θέλω να , εγώ θέλω να …»,κάπου στα 2-3 του χρόνια και λίγο μετά θα μας πει : «θέλω μόνο μου να δοκιμάσω!» Μας τα έχει πει όλα! Αλλά εμείς δεν ακούμε…
Από πού πηγάζουν αυτά τα θέλω του;
Από εσάς και τα ερεθίσματα που του δίνετε συνειδητοποιημένα ή λιγότερο συνειδητά. Το παιδί μιμείται εσάς. Θα θελήσει να κάνει ό,τι και εσείς, προκειμένου να μπει στον κόσμο σας, στον κόσμο των ενηλίκων.
Και εσείς ως σωστοί υπηρέτες του θα πράξετε με θαυμασμό και έκπληξη προς την εκπλήρωση των θέλω του. Μέχρι αυτό το σημείο, όλα είναι σωστά! Το παιδί εκφράζει το εγώ του και εσείς είστε οι μπάτλερ του.
Ωστόσο, κάπου στα 3- 4- 5 του χρόνια, περίοδος όπου αρχίζει να αυτονομείται και περίοδος όπου το παιδί μαθαίνει την ισορροπία ανάμεσα στο εγώ και το εμείς,ξεκινούν οι δικές σας αντιδράσεις στα θέλω του, προφανώς φοβούμενοι μήπως το παιδί γίνει κακομαθημένο, άπληστο, δεν έχει φίλους, ακοινώνητο κ.λ.π.
Και τι κάνετε;
Του βάζετε όρια. Μάλιστα! Και εκείνο; Εκείνο αντιδρά, πεισμώνει κι εσείς συνοδεύετε τα όρια με την τιμωρία και τη συνέπεια. Και εκείνο; Εκείνο πεισμώνει περισσότερο και μετά εμφανίζονται και αυτά της τελευταίας μόδας tantrums (εκρήξεις θυμού), και στη συνέχεια; Διαλύεται η ηρεμία το λιγότερο 3 νευρικών συστημάτων:(μαμά, μπαμπάς και παιδί).Το απαράδεκτο και επιεικώς κακοποιητικό είναι ότι ανακόπτετε την ανάπτυξη του νευρικού συστήματος και της ψυχικής κίνησης του νηπίου.
Αυτό φανταστήκατε την περίοδο του γάμου σας, της εγκυμοσύνης σας; Δεν νομίζω!
Όπως καταλαβαίνετε, ή φαντάζεστε, είμαι εξ ολοκλήρου αρνητική στο « βάζω όρια», και στα παιδιά, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι ακολουθώ το « αφήνω το παιδί παντελώς ελεύθερο».
Θα επιχειρηματολογήσω και θα αναφερθώ σε εναλλακτικούς τρόπους δράσης, δίνοντάς σας και ένα παράδειγμα από την καθημερινότητά μας.
Εσείς είστε πεπεισμένοι ότι βάζοντας όρια, το νουθετείτε, περιορίζετε το αδάμαστο εγώ του και την ασυδοσία αυτού, το φρενάρετε, του μαθαίνετε τον σεβασμό στον άλλον. Λάθος! Κάνετε ακριβώς το αντίθετο. Πιο συγκεκριμένα: Ας υποθέσουμε ότι εγώ βάζω όρια στο παιδί μου. Τι κάνω;
- Παγώνω, σοκάρω όλο το νευρικό του σύστημα. Από πού ήρθε όλη αυτή η φωνή, η συμβολική σφαλιάρα;
- Το έχω ταράξει συναισθηματικά, έχω ανακόψει τη συναισθηματική του ροή προς εμένα. Δεν μπορεί να κατανοεί ένα 4χρονο μήτε 10χρονο παιδί τα όρια. Τα νιώθει ως τιμωρία, εκδίκηση, ως άρση της αγάπης μου για κάτι που έκανε, για ένα βήμα παραπάνω που έκανε, χωρίς να γνωρίζει τι έκανε λάθος.
- Ανακόπτω τη βούλησή του, την πρωτοβουλία του. Δεδομένου του ότι βάζω όρια σε κάποια πρωτοβουλία που ήδη έχει πάρει το παιδί και του κόβω τη φόρα, του επιβάλλομαι, του λέω: «Μέχρις εδώ! Δεν επιτρέπεται να κινηθείς έξω από τα σύνορα που εγώ αυθαίρετα ορίζω».
- Γιγάντιο έγκλημα! Γιατί; Το σωστό είναι να ενθαρρύνω το παιδί σε κάθε του νέο βήμα προς τον κόσμο των ενηλίκων, σε κάθε «θέλω» του, να το εμπιστευτώ, δείχνοντάς του τον σωστό βηματισμό, την ταιριαστή σε εκείνο μέθοδο πραγματοποίησης του εκάστοτε βήματος και επιτρέποντάς του να δοκιμάσει μόνο του. Όχι μόνον δεν πράττω έτσι, αλλά :
- Χτίζω τον φόβο του παιδιού, τόσο ως προς την πρωτοβουλία του, όσο και προς εμένα ως γονιό του. Μικραίνω, συρρικνώνω δηλαδή το παιδί. Έναν φόβο, τον οποίο στη συνέχεια εγώ ο ίδιος ως γονιός θα σβήσω με τις αγκαλιές μου, μέχρι να τον αναζωπυρώσω με ένα άγριο συνοφρύωμα του μετώπου μου. Για ποια παιδική ανεμελιά, ξεγνοιασιά, χαρά μιλάμε; Για ποια αυτοεκτίμηση;
- Και όταν ο φόβος γενικευτεί και μεταφερθεί και στο σχολικό του περιβάλλον; Τότε; Bullying, προβλήματα κοινωνικοποίησης, αδυναμία συγκέντρωσης της προσοχής, μαθησιακές δυσκολίες κ.α.
- Επιπρόσθετα, θέτοντας όρια στο παιδί, του αφαιρώ το πλαίσιο και τη δυνατότητα να μάθει τον αυτοέλεγχο. Είναι σαν να έχει εντυπωθεί στο μυαλό του: ‘’Θα κάνω εγώ ό,τι μου έρθει στο κεφάλι, και οι γονείς θα κόψουν ό,τι περιττό ή ενοχλητικό».
Και σε ό,τι αφορά το μέλλον των παιδιών, της συνύπαρξης και της κοινωνίας μας;
- Και κάπως έτσι χτίζουμε παιδιά εξαρτώμενα από εμάς, φοβισμένα και αδύναμα να αναλάβουν την ευθύνη του εαυτού τους, άτολμα. Χτίζουμε εφήβους που πνίγουν τη νωθρότητά τους στη γρήγορη κατανάλωση εικόνας και φαγητού. Μετεφήβους εγκλωβισμένους μέσα στο σώμα τους, που δεν χωρούν πουθενά! Ενήλικες αναγκαστικά πειθήνιους και υποταγμένους στο σύστημα, παρά το ότι μέσα τους βράζει το αίμα και η δημιουργικότητα.
- Θέτοντας όρια, ξεκινάμε και καταργούμε τον διάλογο και τη σχέση, όποτε εμείς θέλουμε: Είμαι εγώ ο ίδιος ο γονιός του, ο οποίος ενδιαφέρομαι καθημερινά για τα συναισθήματα του παιδιού μου και ρωτώ εναγωνίως πώς ένιωσε για το α΄ ή β΄ σχολικό γεγονός, αλλά θα βάλω όρια σε μια συζήτηση κατά την οποία το παιδί μου μού εναντιώνεται.
Είμαι εγώ που το ενθαρρύνω προς το τένις ή το ποδόσφαιρο, αλλά θα βάλω όρια σε κάποια πρωτοβουλία του, την οποία εγώ θα θεωρήσω ως προοίμιο της ασυδοσίας, απληστίας του και παράταση του εγωκεντρισμού του.
- Εμείς γινόμαστε πρότυπο-παράδειγμα βίας, μαθαίνουμε στο παιδί τον απότομο, βίαιο, ωμό, επιβλητικό, απολυταρχικό τρόπο συνύπαρξης. Πιο συγκεκριμένα, το παιδί θα μας αντιγράψει και θα γίνεται απότομο και βίαιο με τους πιο αδύναμους συμμαθητές του και φοβισμένο και άτολμο με εκείνους που θα νιώθει ως πιο δυνατούς ή ηγετικούς. Το εθίζουμε δηλαδή στην κατάχρηση εξουσίας.
Καταδυόμενοι στον δικό σας ψυχισμό ως γονείς, με μεγάλη προσοχή, και έχοντας υπ’όψιν ότι η γενίκευση εμπεριέχει μεγάλους κινδύνους:
- Πολύ φοβάμαι πλέον ότι η αυτοεκτίμησή σας ως γονείς συναρτάται με το αν καταφέρνετε να κάνετε αυτό που πρέπει, αυτό για το οποίο οι άλλοι σας έχουν πείσει ότι είναι το σωστό, ανεξαρτήτως αν το παιδί κραυγάζει ότι δεν θέλει αυτή την επικοινωνία, δεν θέλει αυτό το δέσιμο μαζί σας.
- Η μη επίτευξη του στόχου να βάλετε όρια, συχνά δημιουργεί εκνευρισμό, μπορεί να σας καταρρακώσει ψυχικά και σωματικά, να τρώσει την εμπιστοσύνη στον γονικό σας ρόλο, να γιγαντώσει στο μυαλό σας τα χειρότερα σενάρια σε ό,τι αφορά την ανάπτυξη του παιδιού σας.
- Ένα μικρό καζάνι, μια χύτρα που βράζει το μέσα σας, μια κόλαση η οποία θα εκραγεί μάλλον προς τον σύντροφο, ο οποίος με τη σειρά του θα επιβάλλει με πιο αυστηρό τρόπο τα όρια στο παιδί.
- Και για να ηρεμήσει η κατάσταση και να εξιλεωθείτε και οι δύο γονείς από τις ενοχές σας θα κάνετε bonding,(σύσφιξη συναισθηματικής σχέσης) με το παιδί σας.
- Και λίγο μετά, κάποια φωνή ειδήμονα θα σας θυμίσει πως δεν πρέπει να δίνετε περισσότερο χώρο, αέρα στο παιδί σας και έτσι θα χρειαστείτε να επαναλάβετε τα ίδια με τον γνωστό πάλι τρόπο…
*****
Δεδομένου του ότι δεν είμαι εδώ για να κάνω κριτική για την κριτική, αλλά έρχομαι με την επιθυμία να σκουντήσω μια ωραία κοιμωμένη που λέγεται κριτική σκέψη, την οποία κοιμίζει σε όλους μας η καθημερινότητα και οι πολλαπλοί βομβαρδισμοί. Και να καταθέσω εναλλακτικούς τρόπους σκέψης και δράσης.
Έτσι λοιπόν σε έναν νοερό διάλογο μαζί σας, θα μου πείτε ότι: «Έχουμε ανάγκη από όρια, ειδικά τα παιδιά». «Αναμφίβολα!» θα σας απαντήσω.
Το ότι εναντιώνομαι στο «Βάλε του όρια» δεν σημαίνει: «Άφησε το παιδί ελεύθερο να κάνει ό,τι θέλει». Και για να είμαστε και ειλικρινείς, ούτε το παιδί, ούτε εμείς έχουμε ανάγκη τόση ελευθερία. Δεν ξέρουμε τι να την κάνουμε ( και αυτό δεν το λέω εγώ, αλλά ο Εριχ Φρομ). Το παιδί έχει ανάγκη να νιώθει την ομπρέλα, το καταφύγιο των γονέων, τις ράγες να περπατήσει.
Αντί για όρια θα σας πρότεινα να σκεφτείτε δύο άλλες μαγικές λεξούλες:
Α) διάλογος & Β) κανόνες
Τι σημαίνει διάλογος:
- Μιλάω λιγότερο από ότι ακούω.
- Μιλάω λιγότερο από ότι σκέφτομαι.
- Ρωτάω, προκειμένου να κατανοήσω, να εξηγήσω και όχι για να ανακρίνω και να δικάσω.
- Ρωτάω, προτού αποφανθώ.
- Καταθέτω την άποψή μου εφόσον σκεφτώ τόσο το περιεχόμενο, όσο και τη μορφή του.
- Ποιος σας είπε ότι ο λόγος έχει πάντα λόγο να λέγεται; Ποιος σας είπε ότι ο λόγος είναι αθώος; Ποιος σας είπε ότι έχετε το δικαίωμα να λέτε ό,τι θέλετε στο όνομα της δημοκρατίας και στο όνομα του ότι είστε ο εαυτός σας.
Τι σημαίνει κανόνες:
- κανόνες προστασίας του παιδιού ( π.χ. ποδήλατο, ζώνη)
- κανόνες υγιεινής (π.χ. δόντια, σκούπισμα)
- κανόνες κίνησης μέσα στον χώρο- ευθύνης για τα προσωπικά του αντικείμενα
- κοινωνικοί κανόνες: λέω καλημέρα , ευχαριστώ, ακούω τη δασκάλα μου
- κανόνες συνύπαρξης με τους άλλους = ηθικοί κανόνες
Η ιστορία μάς διδάσκει πως κανένα παιδί δεν γίνεται κακομαθημένο, αν γνωρίζει και εφαρμόζει τις παραπάνω αρχές του διαλόγου και των κανόνων.
Απεναντίας, πολλοί ενήλικες γίνεστε εξουσιαστικοί και αυταρχικοί, καθώς αγνοείτε τα παραπάνω.
Θα μιλήσω με ένα παράδειγμα προκειμένου να καταστήσω σαφή τη διαφορά, ανάμεσα στο βάζω όρια και στο αναπτύσσω διάλογο-μαθαίνω τους κανόνες.
Το μόνο που θα ζητήσω είναι να εστιάσετε στην ψυχική κίνηση του μικρού αγοριού. Ας υποθέσουμε ότι ο 5χρονος Βασιλάκης, μέσα του Ιουλίου αποφασίζει να ποτίσει τα λουλούδια στο μπαλκόνι, με το λάστιχο.
Με ρώτησε, του δίνω την άδεια. Δηλαδή; Του δείχνω πως τον εμπιστεύομαι. Τον ενθαρρύνω να ποτίσει, μάλιστα του λέω: « Να προσέχεις τα ματάκια σου, όταν πλησιάζεις την μπουκαμβίλια». Γέμισε ο μικρός με την αγάπη μου και την εμπιστοσύνη μου! Μεγάλωσε, φούσκωσε από περηφάνια, γέμισε συναισθηματικά!
Ξαφνικά διαπιστώνω πως ο 5χρονος παρασύρεται από το νερό, ( φυσιολογικό και αναμενόμενο) και ρίχνει το νερό στο κάτω μπαλκόνι, όπου μένει ένας ιδιότροπος κύριος . Αγχώνομαι και τι κάνω;
Βάζω όρια στο παιδί, του παίρνω το λάστιχο, του λέω ότι μέχρις εδώ. Και ξεκινώ ένα λογύδριο, το οποίο αφήνει το παιδί άναυδο, καθώς το παιδί δεν μπορεί να κατανοήσει τη δική μου συναισθηματική μεταστροφή.
Εκείνο γκρινιάζει και αντιστέκεται και χτυπιέται και εγώ του βάζω και μια τιμωρία και το εγκαλώ στην τάξη και του βάζω και συνέπειες: «Στο δωμάτιό σου να σκεφτείς τι έκανες ή συνέπειες. Η πράξη σου αυτή θα έχει συνέπειες, καθότι αθέτησες τη συμφωνία μας! Όταν έρθει ο μπαμπάς, θα το συζητήσουμε»… Τη συνέχεια μπορείτε να τη φανταστείτε!
Πώς θα μπορούσε να αποφευχθεί όλο αυτό;
Με το να εξηγήσουμε στο παιδί μέσα από έναν διάλογο τους κοινωνικούς κανόνες. «Αγοράκι μου γλυκό, βεβαίως και σε εμπιστεύομαι να ποτίσεις τα λουλούδια… και πολύ με διευκολύνεις και με βοηθάς! Θυμάσαι μέχρι ποιο σημείο ρίχνουμε νερό στις γλάστρες;» και συνεχίζω..
«Ωστόσο, θέλω με αφορμή αυτό να μάθουμε κάτι σημαντικό: εδώ μένουμε σε μια πολυκατοικία όπου δεν είναι σωστό να ενοχλούμε τους άλλους π.χ. θα τα καταφέρεις να είσαι προσεκτικός, ώστε να μην πέσει νερό έξω από τα κάγκελα; Ο κ. Μιχάλης που μένει στον 4ο όροφο θα ενοχληθεί ίσως και θα τρομάξει…»
Πώς εξελίσσεται το παιδί σε αυτό το παράδειγμα;
- αποκτά συνείδηση του εαυτού του και αυτοέλεγχο
- συγκεντρώνει την προσοχή του σε μια δραστηριότητα
μαθαίνει:
- ότι υπάρχουν κοινωνικοί και ηθικοί κανόνες και τους εφαρμόζει
- ότι η ελευθερία του σταματά εκεί που ξεκινά του άλλου
- ότι μπορεί να κερδίσει την εμπιστοσύνη και αγάπη των μεγαλύτερων, χωρίς να είναι πειθήνιο και υποτακτικό, κάνοντας αυτό που και εκείνο επιθυμεί
- να ξεκινά μια δράση και την ολοκληρώνει, χωρίς να φοβάται
- να σέβεται
- να αναπτύσσει διάλογο
- αποκτά περηφάνια και σωστά κριτήρια για την εκτίμηση του εαυτού του, αυτό που λέμε χτίζει σωστά την αυτοεκτίμησή του.
Σε ποιες από τις δύο περιπτώσεις, θεωρείτε πως το παιδί θα κοιμηθεί πιο ανάλαφρα το βράδυ, τηρώντας όλες τις γνωστές τελετουργίες,(βραδινό γεύμα, δοντάκια κ.λ.π.);
Αντί επιλόγου
Πλησιάζοντας σιγά σιγά στη στιγμή του αποχαιρετισμού, θα ήθελα να σας παρακαλέσω να αποφύγετε τη σκέψη «όλα λάθος τα έχω κάνει;», να μην βιαστείτε μήτε να αρνηθείτε μήτε να εφαρμόσετε όσα διαβάσατε. Αφήστε τα λόγια να καταλαγιάσουν μέσα σας και να βρούνε μόνα τους τη θέση τους στη δική σας καθημερινότητα. Πώς;
Ας βγείτε έξω από τον εαυτό σας και ας σας παρατηρήσετε. Μπορείτε, άραγε, να ζωγραφίσετε με μια γραμμή ή ό,τι άλλο τη συναισθηματική κίνηση του παιδιού σας, του υφισταμένου σας, του συντρόφου σας και όλων εκείνων στους οποίους επιθυμείτε να ”βάλετε όρια”; Μπορείτε να ζωγραφίσετε με μια γραμμή ή ό,τι άλλο τη δική σας συναισθηματική κίνηση;
Οι απαντήσεις και οι ζωγραφιές, οι γραμμές και οι κλωστές που σας ενώνουν με τους άλλους, και κυρίως με τα παιδιά σας δικές σας.
Με σεβασμό
[*]
Απόσπασμα από την εκπομπή «Φύσηξε αέρας και μου πήρε το καπέλο», όπως παρουσιάστηκε στο beton7artradio, στις 17.6.2026. Αν επιθυμείτε, μπορείτε να ακούσετε την εκπομπή στο: