Ναι μια κουρτίνα έχω, έρημη που διαρκώς γραπώνεται γύρω από τον εαυτό της. Δεν χρειάζομαι άλλη [1]
Έχουμε πολλούς εαυτούς;
Όχι!
Έναν έχουμε και αυτός είναι δύσκολος στη συμβίωση. Θα σας μεταφέρω την άποψή μου, δίνοντας έμφαση στα σημεία στα οποία μπερδευόμαστε, χωρίς αυτό να σημαίνει πως διεκδικώ την απόλυτη αλήθεια.
Τι είναι ο εαυτός μας
Ένα κουβάρι αληθινά ψέματα και ψεύτικες αλήθειες, λόγια που κόπασαν πίσω από τις πράξεις, πράξεις που κόμπιασαν μπροστά στα λόγια, ραγισμένοι καθρέφτες, τεντωμένα σκοινιά, σιωπές που μίλησαν περισσότερο από τις λέξεις, χαρακιές πάνω σε μετάξι, ρυτίδες στο εσωτερικό της σάρκας, χαμόγελα που σκόρπισαν στον αέρα αφήνοντας πίσω τους κηλίδες αίματος.
Ένα σύνολο αντιφάσεων είναι ο εαυτός μας. Ένα ψηφιδωτό, ένα πορσελάνινο γλυπτό που σφυρηλατεί άκομψα η ζωή, ένα περιπλανώμενο είναι, που διαμορφώνεται από τις εκάστοτε συνθήκες.
Αλίμονο και αν ήταν μια ευθεία, αλίμονο και αν ήταν μια μόνον κατηγορία, και αν ήταν μόνον χαρά ή μόνον θλίψη, αν ήταν μόνον καλός ή κακός, θα ήταν τόσο άδειος…
Σε πιο επιστημονικά λόγια, προσπαθώντας να ορίσουμε τον εαυτό μας, να απαντήσουμε στο ερώτημα τι είναι αυτός ο εαυτός μας.
1ο
Είμαστε βιολογικά και κοινωνικά πλάσματα και ως τέτοια καλούμαστε διαρκώς να προσαρμοζόμαστε και να αγαπιόμαστε, να γινόμαστε αποδεκτοί, να ανήκουμε σε μια ομάδα, να ενσωματωνόμαστε.
Όταν λέμε βιολογικά πλάσματα αναφερόμαστε σε αδρές γραμμές: στο σώμα, το γενετικό υλικό, τον εγκέφαλο, τη βιοχημεία.
Όταν λέμε ότι είμαστε κοινωνικά πλάσματα δεν εννοούμε ότι έχω πολλούς φίλους στο ίνσταγκραμ, αλλά αναφερόμαστε στην ανάγκη μας να εντασσόμαστε, να ανήκουμε με ομάδες.
Και πώς ανήκω σε μια ομάδα; Αναζητώντας την αποδοχή και την αγάπη των άλλων μελών της ομάδας. Και αποφεύγοντας την αποδοκιμασία και την λοιδορία ή την ταπείνωση.
Και πώς το καταφέρνω αυτό;Υιοθετώντας ρόλους- συμπεριφορές, τις οποίες μου διδάσκει και ενισχύει το περιβάλλον. Χρησιμοποιώ εμφατικά το ρήμα «υιοθετώ» με την έννοια του μιμούμαι, διδάσκομαι, ταυτίζομαι, δοκιμάζω, δανείζομαι, τροποποιώ, αρνούμαι και όχι παίζω, υποκρίνομαι ρόλους.
Δηλαδή, ανάλογα με την ηλικιακή μου φάση και τις εκάστοτε ανάγκες μου, και με το περιβάλλον που ζω θα ταυτιστώ και με τον μπαμπά και τη μαμά μου, την Πέπυ και με τον Μπάντμαν και με την Μπάρμπι και με την αγαπημένη μου ηθοποιό, influencer, ράπερ, με τον θείο μου, τον νονό μου, και με την διευθύντριά μου στην εργασία,θα κλέψω συμπεριφορές, στάσεις σώματος, μορφή λόγου, στυλ, ρόλους, διαδικασία που άλλοτε γίνεται συνειδητά και άλλοτε όχι.
Αυτή λοιπόν τη φυσική εγκεφαλική και κοινωνική δράση να υιοθετούμε, δηλαδή να ταυτιζόμαστε, μιμούμαστε συμπεριφορές αρκετοί την μπερδεύουν με το έχουμε πολλούς εαυτούς.
2ο
Είμαστε επιθυμητικά πλάσματα που ήρθαμε σε αυτή τη ζωή με στόχο το ζην και το ευ ζην, με στόχο δηλαδή την ικανοποίηση των αναγκών και επιθυμιών.Ικανοποιούμε τις επιθυμίες μας μέσω της μεθόδου.
Τόσο οι επιθυμίες, όσο και η μέθοδος επίτευξης αυτών σχετίζονται άμεσα με την ηθική μας, με την ευρύτερη σημασία της λέξης: ως δηλαδή στάσης μας ως προς τη ζωή, ως προς το ό,τι μας εμπεριέχει και μας περιβάλλει και με την παιδεία μας.
3ο
Είμαστε εν δυνάμει τα πάντα, κάτω από κανονικές συνθήκες πίεσης και θερμοκρασίας, μπορώ να γίνω και δολοφόνος ή να σώσω τη ζωή ενός ανθρώπου παντελώς άγνωστου.
Ποια η δύναμή μας;
Να επιλέγουμε, αλλάζουμε, τροποποιούμε το περιβάλλον που μας επηρεάζει, να δρούμε στις συνθήκες, να τις διαμορφώνουμε και να μην αφηνόμαστε έρμαια αυτών.
Και αυτό είναι κάτι που γίνεται καθώς μεγαλώνουμε, είναι ζήτημα παιδείας και προσωπικής καλλιέργειας.
4ο
Είμαστε οι αντιφάσεις μας. Το ενδιαφέρον σε αυτό το παζλ – ψηφιδωτό που λέγεται ψυχισμός/εαυτός είναι το σύνολο των αντιφάσεων και όχι το σύνολο των σημείων εκείνων που απαρτίζουν μια κατηγορία, μήτε οι αδρές αντιθέσεις του καταχωρημένες σε δύο στήλες : η μια με τα θετικά και η άλλη με τα αρνητικά χαρακτηριστικά μου.
Οσο ασχολούμαστε με την κατηγοριοποίηση, μας ενδιαφέρει απλώς η ένταξη του εαυτού μου σε μια κατηγορία και ένας φτηνός- φτηνός ορισμός: είμαι ευαίσθητος άνθρωπος και πονόψυχος, ανήκω στην κατηγορία των κοινωνικών με ή χωρίς θώρακα, όπως λέμε το σοκολατάκι ανήκει στην κατηγορία των γλυκισμάτων. Και είναι με ή χωρίς ζάχαρη. Συγχωρέστε με για το ρηχό παράδειγμα- παραλληλισμό, αλλά το ίδιο ρηχό μου φαίνεται να τσουβαλιάζω την πολυπλοκότητα, και πολυχρωμία του καθενός μας, στερείται σεβασμού.
Με τον ίδιο τρόπο συρρικνώνουμε τον εαυτό μας σε δύο στήλες, των συν και πλην, θαρρείς και είμαστε εμπορεύματα προς αξιολόγηση και αγοραπωλησία.
****
Προσωπικά μιλώ για ένα σύνολο αντιφάσεων, όπως διαμορφώνονται μέσα στις συνθήκες που ζούμε, μέσα στον χώρο και χρόνο μας.
Όταν ασχολούμαστε με τις αντιφάσεις του εαυτού μας δεν δηλώνουμε κάποια ψυχοπαθολογία, δεν χρωματίζουμε κάποια προσωπικότητα που κινείται στα όρια, αλλά απεναντίας δηλώνουμε το ενδιαφέρον μας για την ιστορία μας για το προτσές, για το πέρασμα από τη μια συνθήκη σε κάποια άλλη, για την αλληλεπίδραση. Είμαι( ή πιο σωστά μπορώ να γίνω) και καλός και κακός, και ήρεμος και επιθετικός, και γλυκός και αυστηρός, καθώς κινούμαι και αλληλοεπιδρώ με τους συνανθρώπους μου, καθώς η ζωή μου είναι δράση και αντίδραση.
Παράδειγμα 1ο
Ας υποθέσουμε ότι επιλέγουμε έναν πατέρα ο οποίος άλλοτε είναι απαλός και τρυφερός και άλλοτε γίνεται άγριος και αυστηρός ως και βίαιος. Έχει πολλούς εαυτούς; Ή του βγάζει τον κακό του εαυτό η γυναίκα του;
Έχουμε δύο τρόπους να αποφανθούμε για τον εαυτό του άνδρα αυτού.
Ο πρώτος είναι: Καταθέτοντας την ειλικρινή διάθεση να εξηγήσουμε τις αντιφατικές συμπεριφορές του, όπως αποτυπώνονται στα διαφορετικά περιβάλλοντα. Τότε, ενσκήπτουμε στον ψυχισμό του συγκεκριμένου άνδρα και φτιάχνουμε ερωτήσεις ως πιθανά αιτιολογικά μοντέλα: Πώς γίνεται να είναι τόσα χρόνια εγκρατής και χαρούμενος και γλυκός με το εξωτερικό περιβάλλον και βαρύς και αυστηρός με το οικογενειακό του; Από πότε άρχισε να βαραίνει με το οικογενειακό του περιβάλλον; (ανατρέχω στην ιστορία του). Μήπως δεν αντέχει τη φθορά της σχέσης; Ματαιώνεται από το περιβάλλον του; Βαραίνει από τις υποχρεώσεις; Νιώθει αδύναμος ή ανεπαρκής να μεθοδεύσει τα όνειρά του για την οικογένειά του, να προστατεύσει, φροντίσει; Μήπως δεν μπορεί να μοιραστεί το άγχος του και τις ενοχές του με τη γυναίκα του, για να μην την επιβαρύνει;
Αυτή η προσέγγιση, θα μας οδηγήσει σε σκέψεις περί πιθανής ευαισθησίας του, ανεπεξέργαστων ενοχών και ενός αισθήματος ανεπάρκειας τα οποία εγκλωβίζουν τον άνθρωπο και τον καθιστούν ανήμερο θεριό στο κλουβί του.
Ο δεύτερος τρόπος προσέγγισης του ψυχισμού αυτού είναι η κατηγοριοποίηση σε μια γνωστή κατηγορία,τύπου τοξικός, διπολικός είναι ο άνθρωπος, προβληματικός, υποκριτής, ψεύτης. Οδηγεί σε στρατόπεδα.
Ο τρίτος τρόπος προσέγγισης της καθετικοποίησης μας οδηγεί σε σκέψεις τύπου « είναι δουλευταράς, δεν μας έχει στερήσει τίποτα αλλά είναι απρόβλεπτος και άγριος» και σε συμπεριφορές υποταγής, ανεκτικότητας.
2ο παράδειγμα
Στο σπίτι, ο μικρός 5χρονος γιός είναι ένας μικρός Ταρζάν που δεν σέβεται τίποτα και στο σχολείο είναι Παναγίτσα. Τι πρέπει να κάνει ο γονιός;
Μήπως πρέπει να ανησυχείτε για αυτήν την ακραία ή «χειριστική» συμπεριφορά του μικρούλη ή μήπως πρέπει να δείτε αυτήν τη διαφοροποίηση του παιδιού ως μια αποτελεσματική υγιέστατη προσαρμογή του;
Προσωπικά, στηρίζω τη δεύτερη σκέψη. Πιο συγκεκριμένα:
Έχοντας εξασφαλίσει τη συναισθηματική ασφάλεια από το σπίτι, έχει ανοικτές τις αισθήσεις του στο άλλο περιβάλλον.Έτσι αντιλαμβάνεται πολύ γρήγορα πως αν θέλει να γίνει αγαπητό και αποδεκτό από τις δασκάλες και να μην στοχοποιείται με αρνητικό πρόσημο, οφείλει να ακολουθεί τους κανόνες, και να μην δημιουργεί εντάσεις…δηλαδή να είναι Παναγίτσα! Και πειθαρχεί και είναι ο πιο καλός μαθητής της δασκάλας.
Τι ωραία που συνεργάζονται η προσαρμογή, η συνείδηση, το συναίσθημα, η συγκέντρωση της προσοχής του, η αντίληψή του, η κοινωνικότητα, η ντροπή, η βούλησή του και η πειθαρχία και ο αυτοέλεγχος! Με εξαιρετικό τρόπο.
Στο παιδί μια χαρά λειτουργούν, στο δικό μας το μυαλό λειτουργούν στραβά, καθώς είμαστε επιρρεπείς σε σειρήνες που θα βαπτίσουν τις αντιφατικές συμπεριφορές του παιδιού ως αρχή υπερκινητικότητας ή συναισθηματικό κενό και θα οδηγήσουν τον γονέα στο να θέσει όρια στο παιδί του, να διδάξει στο παιδί του τον σεβασμό και να διακόψει βίαια όλη τη ροή της ψυχικής κίνησής του.
Θα μου πείτε βέβαια για ποιο λόγο δεν ασχολούμαστε στις αντιφάσεις των συμπεριφορών μας.
Δεν το μάθαμε. Εθιζόμαστε στη βιαστική και ολίγον αυθαίρετη κρίση για τον άλλον. Μάλιστα όσο οι ρυθμοί μας κινούνται γρήγορα, τόσο μεγαλύτερη ανάγκη έχουμε να κατηγοριοποιήσουμε τους άλλους και να τους ελέγξουμε. Κάπως έτσι υιοθετούμε τη βιαστική και αβίαστη κριτική των άλλων, τη γρήγορη και αυθαίρετη, εκείνη την κριτική που έχει αποσυνδεθεί από τη σκέψη, που έμεινε ορφανή και περιπλανιέται ως σκέτη κριτική, δίχως ουσία, δίχως ουσιαστικό – μήτε κριτική ικανότητα μήτε κριτική σκέψη- απλή κριτική!
Με σεβασμό
[1]
Αριστείδης Τσαλδάρης, (2021) Υστερόγραφο. Εκδόσεις Περισπωμένη (“στην ολιγάρκεια”)
[*]
Απόσπασμα από την εκπομπή ”Φύσηξε αέρας και μου πήρε το καπέλο”, όπως παρουσιάστηκε στο www.beton7artradio, στις 3.6.2026. Αν επιθυμείτε, μπορείτε να ακούσετε την εκπομπή στο http://www.mixcloud.com/Beton7artradio/%CF%86%CF%85%CF%83%CE%B7%CE%BE%CE%B5-%CE%B1%CE%B5%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B7%CF%81%CE%B5-%CF%84%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CF%80%CE%B5%CE%BB%CE%BF_03062026-mp3/