[1]

Πόσα χρόνια να γυρίσει… Κι όμως η μυρουδιά της χυμένη παντού.   Ξεχασμένη σ’ όλο το δωμάτιο στις πιο απίθανες γωνιές Σάμπως να ζει ακόμη ανάμεσά μας! Όμως πρέπει να γύρισε ύστερα από τόσα χρόνια Αυτές τις ώρες την προσμένω κάθε βράδυ Σχεδιάζοντας με το μολύβι κόκκινα στόματα απάνω στο χαρτί Όπως και να ’τανε έπρεπε να τρίξει πάλι η πόρτα Ας είναι κι απ’ τον άνεμο. Ας είν’ με δυο ημικύκλια στεγνά πάνω στα χείλη Στο μέτωπο κατάμαυρες ραβδώσεις Φτάνει που θά ’ρθει μοναχά ύστερα από χρόνια Μ ό ν ο που θά ’ρθει!… Σχεδιάζοντας κόκκινα φλογερά στόματα απάνω στο χαρτί. … Νόμισα πως θα πνιγόμουνα!

Μυρωδιά άνοιξης στον τόπο μας, αλλά όχι για όλους μας. Και ενώ κάποιοι φλερτάρουν ή σχεδιάζουν τις διακοπές του καλοκαιριού, κάποιοι άλλοι θέλουν  να μικρύνουν την ημέρα, να κρύψουν τον ήλιο, να μη σκέφτονται πώς και πού θα τους βρει αυτό το καλοκαίρι. Δεν θέλουν να ακούσουν τίποτε το ανάλαφρο, το ξέγνοιαστο, το χαρωπό, δεν θέλουν να κάνουν όνειρα, δεν θέλουν καν να φαντάζονται το τρομακτικό μέλλον που έρχεται να τους καταδικάσει σε μια ζωή χωρίς εκείνον.

Οι συγκεκριμένες σελίδες αφιερώνονται σε όλες και όλους όσοι προσπαθούν να χωρέσουν μέσα τους την ιδέα της επικείμενης απώλειας του ανθρώπου τους ή βρίσκονται  ήδη σε αυτήν την άχαρη αναγκαστική πραγματικότητα να ζουν χωρίς εκείνον, καθώς και σε όλους, όσοι καλούνται να συμπαρασταθούν στους  αποδέκτες αυτής της τρομακτικής πραγματικότητας.  

Σταχυολογώντας δικούς σας ψιθύρους και αναστεναγμούς, θα προσπαθήσω να απαντήσω σε ερωτήματα όπως: 

• Τι μπορούμε να κάνουμε συνοδεύοντας τον άνθρωπό μας στην αντίπερα όχθη; 
• Ξεπερνάμε τον θάνατο του αγαπημένου μας;
• Υπάρχουν διακριτά όρια φυσιολογικών και παθολογικών αντιδράσεων; 
• Είναι επίφοβες οι  ενοχές;
• Γιατί πονάμε τόσο;
• Και  πώς μαλακώνει ο πόνος μας;
• Πώς μπορούμε να βοηθήσουμε εκείνον που πενθεί τον θάνατο του αγαπημένου του;
• Πότε μπορεί να απειληθεί η ψυχική μας ακεραιότητα;

Συνοδεύοντας τον άνθρωπό μας στην αντίπερα όχθη…

Κανείς μας δεν θα μπορέσει να ξεχάσει εκείνη την παύση του γιατρού, εκείνο το ελαφρύ κόμπιασμα στη φωνή, το χέρι που νόμισες πως σε άγγιζε στον ώμο, κατά την  ανακοίνωση του τελικού σταδίου του καρκίνου του.

Μαύρη κουρτίνα απλώνεται σαν πέπλο, μέχρι να συνειδητοποιήσεις πως αυτό το τεράστιο βουνό, το οποίο καλείσαι να ανεβείς, δεν είναι τόσο δύσβατο!

Στο διπλανό δωμάτιο βρίσκεται ο γονιός σου, ο αδελφός σου, το παιδί σου, ο κολλητός σου, ο σύντροφός σου… στέκεται ένας ασθενής, ο δικός σου άνθρωπος χωρίς σθένος. Καλείσαι να μεταμορφωθείς σε ό,τι του λείπει και να τον οδηγήσεις στην ηρωική έξοδο, στη λύτρωση, όταν το συναποφασίσουν εκείνος ερήμην του, οι σωματικές του αντοχές και οι συνθήκες.

Η πρώτη αμφιταλάντευσή σας είναι, αν θα του το πείτε ή όχι.

Μη βασανίζεστε με το βάρος αυτής της απόφασης. Το ξέρει ο ίδιος, το νιώθει μέσα του, το νιώθει  στους ψυχικούς σας κραδασμούς. Απλά δεν θέλει να το συζητήσει, δεν θέλει να ψάξει τα ιατρικά αποδεικτικά, δεν  θέλει να το λεκτικοποιήσει, ενδεχομένως φοβάται τις δικές του αντιδράσεις, ίσως δεν θέλει να σας βαρύνει. ‘Ισως κάποια στιγμή να το μοιραστεί στον δικό του χρόνο, με τον δικό του άνθρωπο.

Το γνωρίζει! Το νιώθει!

Πώς μπορείτε να τον βοηθήσετε; Τι πρέπει να αποφύγετε;

 [2] Κυρά ζωή, σκοτεινή μητέρα

  Αχ, δε μας πήγες παραπέρα

  Κυρά ζωή, του καημού δασκάλα

  Σβήνεις το ένα, έρχονται άλλα

ΣΚΟΤΕΙΝΗ ΜΗΤΕΡΑ-ΝΙΚΟΣ ΓΚΑΤΣΟΣ

1. Σε αυτό το νέο σκηνικό που  στήνει ο μεγάλος μάγος σκηνοθέτης – που λέγεται ζωή – όλοι μας θα πάρουμε μια θέση. Κάποιος θα κάνει τον foolish clown, κάποιος τον οργανωτή, διεκπεραιωτή, κάποιος τον τρυφερό αγκαλίτσα, κάποιος τη φωνή της λογικής.  Ένα,από τα μέλη της οικογένειας,θα λειτουργεί ως να μην έχει αλλάξει κάτι στη ζωή του, άλλος πάλι θα μιλά συνέχεια για την τραγικότητα του συμβάντος, κάποιος θα αναφέρεται στον καρκίνο ως να ήταν ένας απλός επιχείλιος έρπης που θα περάσει με τη zovirax ή με τη βιταμίνη C, και ένας τελευταίος δεν θα αντέχει καν να βλέπει τον ασθενή συγγενή του, θα αποσυρθεί και δεν θα συμμετέχει, ένας άλλος θα ασχολείται με τα κληρονομικά.

• Όλες οι αντιδράσεις είναι αναμενόμενες. Μην τις κρίνετε!! Ο καθένας μας σε αυτές τις στιγμές αντιδράει με τρόπο πρωτόγνωρο (ακόμη και για τον ίδιο του τον εαυτό), ανεξήγητο,  απρόβλεπτο! Μην δικάσετε κανέναν! Μην ξεκινήσετε ενδo-ομαδικούς σπαραγμούς, αντισταθμιστικά στους εσωτερικούς. 

Παρά το γεγονός  ότι μπορώ να κατανοήσω και εξηγήσω τη διάσπαση της οικογένειας, μέσω της δυναμικής των σχέσεων που έχουν αναπτυχθεί χρόνια πριν το  δυσάρεστο συμβάν, δεν σας κρύβω ότι συχνά αναρωτιέμαι αν κουβαλάμε κάποια ιστορική  κληρονομιά- ‘’κατάρα’’ ως λαός και σε αυτές τις στιγμές – όπου απαιτείται η ένωση- στήνουμε μικρούς εμφυλίους, για  τους οποίους μετά ενοχοποιούμαστε και κλαίμε σπαρακτικά. 

• Το να κρίνετε τον άλλον – προφανώς βάσει του εαυτού σας- είναι σαν να  διαγωνίζεστε ως προς την ευαισθησία, το βάθος του συναισθήματος και της αγάπης σας προς τον άνθρωπό σας, ή ως προς την τόλμη, τη θυσία και την αυταπάρνηση. Όλα αυτά, αυτές τις στιγμές είναι παιδικά και περιττά.

• Ο στόχος μας είναι η φροντίδα, ηρεμία, ενθάρρυνση του ασθενούς. Δεν  χρειάζεται να τον αναγκάσετε να αποδείξει ότι σας εμπιστεύεται ή ότι σας αγαπά περισσότερο από τον αδελφό σας, υιοθετώντας π.χ τη δική σας πρόταση για τη θεραπεία του.

• Δεν είναι τώρα η κατάλληλη στιγμή να κερδίσετε την αναγνώρισή του, την αγάπη του, μήτε να βρείτε τη θέση σας στην οικογένεια, την οποία αναζητούσατε όλα τα προηγούμενα χρόνια. 

• Θερμή παράκληση προς εκείνο το μέλος της οικογένειας που επιφορτίστηκε με το ρόλο του ψύχραιμου να μην παρασυρθεί από τις διαμάχες, τις κρίσεις και τις αψιμαχίες. Επιβάλλεται τουλάχιστον ένας να μείνει στο ύψος των περιστάσεων, να μην μεταφέρει τα λόγια, την κριτική και τους χαρακτηρισμούς του ενός στον άλλον, να διατηρήσει τη συνοχή και την ηρεμία στο περιβάλλον. 

• Αναμφίβολα η ένταση, ο εκνευρισμός, η οργή είναι ένας τρόπος να αντισταθμίσουμε τη βαθιά θλίψη και την απόγνωση που επικρατεί καθώς βλέπουμε τον άνθρωπό μας να γίνεται όλο και πιο αδύναμος. Ωστόσο, εκείνος είναι η βασική μας φροντίδα και εκείνος χρειάζεται ένα ήρεμο περιβάλλον, καθώς έχει πολλά και πρωτόγνωρα ιδιοδεκτικά ερεθίσματα να τον βασανίζουν. Δεν μπορεί να κάνει κάτι για τις λογομαχίες σας, εκτός του να παρακαλεί για τη συντόμευση της λύτρωσης όλων σας. Μην τον φέρετε σε αυτήν τη θέση.  

• Η ισορροπία ανάμεσα στον φόβο και την ελπίδα είναι δύσκολη, αλλά όχι ακατόρθωτη. Θα υπάρξουν στιγμές όπου θα επικρατεί το άσχημο σενάριο, είτε επειδή οι αιματολογικές του εξετάσεις δεν είναι τόσο καλές, είτε καθώς η διάθεσή του είναι ‘’πεσμένη’’, είτε καθώς  ο 4^ος γιατρός που επισκεφτήκατε διατύπωσε άγαρμπα τα προγνωστικά του.

• Θα υπάρξουν και στιγμές με εκείνη την ανέμελη και ελαφριά μυρωδιά του παρελθόντος, οι οποίες θα ξεσηκώσουν τη φαντασία σας σε ένα ονειρικό αύριο. Προσοχή, ειδικά σε αυτό το δεύτερο σενάριο, καθώς οι προσδοκίες και τα όνειρα ελλοχεύουν τον κίνδυνο της ματαίωσης και κατά συνέπεια της απογοήτευσης, αποθάρρυνσης, κατάρρευσης, απόγνωσης, συναισθήματα και διαθέσεις, που μεταφέρονται  στον ασθενή μας.

1. Προσοχή επίσης σε εκείνες τις απότομες λελογισμένες προσγειώσεις της ελπίδας σας, από κάποιο άλλο μέλος της οικογένειας. Είναι ο δικός του τρόπος να προετοιμαστεί για το μοιραίο, ο οποίος διαφέρει από το δικό σας! Σας υπενθυμίζω: δεν είναι ώρα για διενέξεις και διαπληκτισμούς. 

1. Μην θεωρήσετε πως δεν σας ακούει, επειδή  δεν συμμετέχει σε μια συζήτηση ή επειδή δεν μπορεί να αυτο-εξυπηρετηθεί ή επειδή κοιμάται πολλές, πολλές ώρες.

1. Μην του λέτε πως όλα θα πάνε καλά! Εκτός και αν είναι παιδάκι, το οποίο η γονική αγάπη μπορεί να ξεγελάσει. Αν αναφερόμαστε σε ενήλικα, είναι προτιμότερο να του μιλάτε για το παρελθόν του, για όσα τον σημάδεψαν, όσα αγάπησε, όσα τον πόνεσαν, όσα πρόσφερε σε εσάς και την κοινωνία.

1. Νομίζω πως αν κάτι επιπρόσθετο του πόνου και του σοκ καίει  τα δικά μας σωθικά είναι ότι εκείνος έχει συνείδηση της πορείας του προς τον θάνατο, μια συνείδηση που συνήθως σφραγίζει τα χείλη του και βουρκώνει τα δικά μας μάτια. Είναι ότι εκείνος έχει απεριόριστο χρόνο, μόνος του, με τα μάτια καρφωμένα στο ταβάνι να γυρίζει ταινία τη ζωή του.

1. Για αυτό και σας προτρέπω να μοιραστείτε μαζί του τις μνήμες του, όχι τις σκέψεις του. Τι θέλετε να μάθετε για εκείνον; Ρωτήστε τον! Μη διστάσετε..

1. Μην φοβηθείτε αν δακρύσει… έχει ανάγκη να γεμίσει συναισθηματικά! Και να φύγει με το αίσθημα πως γέμισε τις ζωές των άλλων, πως  η ζωή του δεν πέρασε αδιάφορη για τους άλλους, πως κάτι έγραψε σε κάποιους.  

1. Μην του απαγορεύετε το κάπνισμα, αν τόσο πολύ το επιθυμεί, μήτε το αλμυρό ή γλυκό. Μην τηρείτε απαρέγκλιτα μια διατροφή που εκείνος δεν αντέχει. Το επίκεντρο της προσοχής μας και της φροντίδας μας είναι εκείνος. Εκείνος αποφασίζει για τις τελευταίες του ηδονές.

1. Μην θορυβηθείτε αν κάποια στιγμή, όντες βαθύτατα εξαντλημένοι και ψυχικά και σωματικά,  εκνευριστείτε μαζί του, ή του φωνάξετε. Δεν είστε ρομπότ. Επίσης, να σας υπενθυμίσω πως συχνά ο θυμός σας αντισταθμίζει τη βαθιά θλίψη, είναι σαν να φέρνει μια ομοιόσταση, σαν να αποτρέπει τη διάθεσή μας από  μια απότομη πτώση.

Σημείο μηδέν: ο αποχαιρετισμός του! Όπου και αν σύρεις το βλέμμα σου, σε πυρπολούν, σε καίνε οι τελευταίες του εικόνες. Είτε έφυγε από καρκίνο, είτε από τροχαίο, είτε από έμφραγμα, είτε το περιμέναμε, είτε όχι… ο θάνατος  είναι σταθμός! Εκείνη η ημέρα και η ώρα θα είναι για πάντα εκεί.

Και ενώ την ώρα του αποχαιρετισμού ως αλληλούια ακούγεται το «να ζήσετε να τον θυμάστε» λίγο καιρό μετά εισέρχεται στα αυτιά μας ο φόβος μήπως «δεν  ξεπεράσουμε το θάνατό του, μήπως καθηλωθούμε ;

Ξεπερνάμε λοιπόν, το θάνατο του αγαπημένου μας;   

Όχι! Όταν είναι πολύ δυνατό το συναισθηματικό δέσιμο  με τον αγαπημένο μας, όχι δεν τον ξεπερνάμε!  Και για να είμαστε και ειλικρινείς δεν θέλουμε να τον προσπεράσουμε.

Πολλές φορές το ερώτημα αυτό κουβαλάει τον φόβο μήπως τον ξεπεράσουμε, κουβαλάει τον φόβο εκείνης της ημέρας που το πρόσωπό του, η φωνή του, η μυρωδιά του, το γέλιο του, η αγκαλιά του θα  σιγοτρέμουν μέσα μας, θα απομακρύνονται, δεν θα έρχονται αυθόρμητα, βιαια, μήτε τόσο σκοτεινιασμένα.

Όχι  η απουσία του αγαπημένου σας ανθρώπου δεν ξεπερνιέται.  Ή ένταση του ναι! Ηρεμεί! Ξεγελιέται  (από τις υπόλοιπες έγνοιες της καθημερινότητάς μας).. υφίεται, μαλακώνει…αλλά όχι, δεν ξεπερνιέται. 

Υπάρχουν διακριτά όρια φυσιολογικών και παθολογικών αντιδράσεων; 

Είναι προσωπική υπόθεση για τον καθένα από εμάς, αν συνεχίσουμε να  μιλάμε για εκείνον σε χρόνο ενεστώτα, αν κρατήσουμε άθικτα τα ρούχα του στην ντουλάπα, αν δωρίσουμε τα κοσμήματά του, αν  συνομιλούμε μαζί του, αν υποκρινόμαστε πως πήγε ένα ταξίδι,  αν φοράμε το άρωμά του, αν καπνίζουμε τη μάρκα των τσιγάρων του, αν  επισκεπτόμαστε κάθε ημέρα τον τάφο του, αν έχουμε στο υπνοδωμάτιο τη στάχτη του, αν τοποθετούμε ένα ακόμη σερβίτσιο στο τραπέζι για εκείνον, αν κοιμόμαστε με  τη φωτογραφία του, αν προσθέσουμε το πρόσωπό του δίπλα στο δικό μας στο ιντερνετικό μας προφίλ, αν γράφουμε για εκείνον ποιήματα ή γράφουμε σε εκείνον…

Είναι προσωπική υπόθεση, αν θα τον περιμένουμε σχεδιάζοντας κόκκινα στόματα πάνω στο χαρτί (όπως γράφει στην ”Αναμονή” ο Μανώλης Αναγνωστάκης).

Ακούγονται πολλά περί κατάθλιψης και λοιπής ψυχοπαθολογίας! Δεν υπάρχει σωστό και λάθος, παθολογικό και φυσιολογικό στο πένθος. Είναι πένθος, είναι  εκεί όπου λυγίζουν και υποκλίνονται τα πάντα. 

Είναι ένα συμβόλαιο που υπογράψαμε όλοι μας πριν καν γνωρίσουμε τη ζωή, απ΄ την ημέρα της σύλληψής μας…

Είναι η φύση μας  και η οποιαδήποτε αντίδρασή σας είναι η δική σας φυσική και πρωτόγνωρη αντίδραση. Μην τη βάλετε σε κουτάκια, μην την κλειδώσετε σε  αριθμούς διαγνωστικών βιβλίων ψυχιατρικής. Είναι θλίψη και κατάθλιψη και μελαγχολία και κρίση πανικού, και  απόγνωση και υστερία και σύγχυση και αμηχανία… είναι που χάνεται  ο κόσμος σας, που σείεται η γη κάτω από τα πόδια σας, είναι ξερίζωμα! Και αίτημα επαναπροσανατολισμού… και προσαρμογής.

Δεν μπορεί να συλλάβει ο ανθρώπινος νους τη μη ύπαρξη, το ότι  μέχρι πριν λίγο τον άγγιζα και τώρα όχι. Δεν μπορεί να χωνέψει το  βίαιο και αδιάσειστο του θανάτου και της ανυπαρξίας. 

Όλα όσα ζούμε είναι πρόβες θανάτου (χωρισμοί, διαζύγια, προδοσίες, ματαιώσεις, χρεωκοπίες, ανεργία κλπ), αλλά όταν εκείνος έρχεται, μας βρίσκει πάντα απροετοίμαστους και αθωράκιστους.

Η επιστήμη ως θώρακα μάς έδωσε τα 5  στάδια πένθους:  Άρνηση- Θυμός- Κατάθλιψη – Διαπραγμάτευση- Αποδοχή του θανάτου.

Ένα βιβλίο σταθμός  για τη δυτική κοινωνία,όπως της Σκανδιναβής- Αμερικανίδας ψυχιάτρου Elisabeth Kübler – Ross στη δεκαετία του 70  ακόμη και σήμερα καταπραΰνει  τον φόβο πολλών συμπολιτών μας, μήπως κυλήσουν στην παθολογία.

Για εκείνους ωστόσο που ζητούν ένα άγγιγμα αιχμηρό στον πονεμένο τους ψυχισμό η λογοτεχνία (πχ «Πτέρυγα Καρκινοπαθών» του Αλεξάντρ  Σολζενίτσιν ) στέκεται στο ύψος των απαιτήσεών σας, ικανή να αιμορραγήσει μαζί σας και μετά να  γλείψει τις πληγές σας.

Μια από τις ανοιχτές πληγές :  ενοχές!

Αν δεν είχαμε κάνει εκείνη τη χειρουργική επέμβαση; Αν πηγαίναμε σε άλλη κλινική; Αν είχαμε επισκεφτεί εγκαίρως έναν ψυχολόγο; Αν τον πίεζα να επισκεφτούμε έναν γιατρό; Να συνεχίσει τη θεραπεία του; Αν είχα πάει μαζί του σε εκείνο το ταξίδι, μπορεί να μην είχε συμβεί το μοιραίο; Αν δεν του είχα αγοράσει τη μηχανή; Αν δεν είχαμε λογομαχήσει την προηγουμένη; Αν είχα  δώσει σημασία σε εκείνο το όνειρο, ατέλειωτα σενάρια και αυτομομφή…

Δεκάδες «Αν», σαν να προσπαθούμε να κοντράρουμε το πεπερασμένο του χρόνου… σαν να θέλουμε να γυρίσουμε τον χρόνο πίσω, να κάνουμε ξανά το μοντάζ διορθώνοντας αυτό το λάθος στιγμιότυπο του θανάτου!! Σαν να συνεχίζουμε τον διάλογο μαζί του, σαν να ζούμε το Εμείς, τις ευθύνες, τα συναισθήματα.

Σαν να αρνούμαστε να παραδεχτούμε την ήττα μας απέναντι στον θάνατο, την αδυναμία μας! Σαν να ζητάμε παράταση, προκειμένου να συνειδητοποιήσουμε τι συνέβη!

Και αυτά τα «Αν» συνεχίζονται κι όταν κρυώσει το τραύμα και αντιληφθούμε τον βαθύ πόνο, «αν δεν του είχα μιλήσει τόσο σκληρά, αν του έλεγα πως τον αγαπώ!»

Όχι, δεν είναι κατάθλιψη! Είναι ένα ευγενικό και ταυτόχρονα βασανιστικό συναίσθημα, βαθιά ριζωμένο στον ελληνικο-χριστιανικό ψυχισμό, το οποίο συνήθως ζητά εξιλέωση ή άφεση.

Οι ενοχές δηλώνουν την ευθύνη που έχουμε για κάποιον, ευθύνη να τον φροντίσουμε, προστατεύσουμε, είναι αποτέλεσμα βαθιάς ενσυναίσθησης. Δηλώνουν την αγάπη μας για εκείνον. Πώς θα μπορούσαν να απουσιάζουν αυτήν τη στιγμή;  Είναι σαν να συνεχίζουμε να έχουμε την έγνοια του… σαν να ζει ακόμη ανάμεσά μας.

 Πάντα θα υπάρχει κάτι που κάναμε και τον πληγώσαμε. Κάτι που είπαμε στραβά ή δεν προλάβαμε να πούμε. Κάποιο σ΄ αγαπώ μια συγνώμη… κάποια αγκαλιά που δεν δόθηκε, ένα φιλί που συγκρατήθηκε!

Δεν είμαστε ρομπότ. Οι ανθρώπινες σχέσεις είναι ζωντανές και εμπεριέχουν τα πάντα: ματαίωση, στενοχώρια, χαρά, περηφάνια, πίκρα, λογομαχίες, ρήξεις, απόσταση, απόρριψη!  Και όταν ζούμε, ζούμε επειδή ξεχνάμε τον θάνατο. Πάντα θα υπάρχει κάτι να μας ενοχοποιεί, να μετατρέπει το δάκρυ μας σε λυγμό, να   στροβιλίζει το συναίσθημά μας προς τον ουρανό.

Γιατί πονάμε τόσο ;

Πονάμε για δύο λόγους: Σίγουρα λόγω της απώλειας… είναι ξερίζωμα! Δεν είναι κάτι που θα περάσει με ένα αναλγητικό ή μια βιταμίνη!

Επιπροσθέτως, ο  θάνατος του αγαπημένου μου ανθρώπου επιφέρει  και μια υπόκωφη αγωνία για το δικό μου μέλλον που καλούμαι να ζήσω χωρίς εκείνον, ενδεχομένως και χωρίς την επαρκή εμπιστοσύνη προς τον εαυτό μου.  Είναι στιγμή επαναπροσανατολισμού και προσαρμογής.

Ήταν ο φάρος, η πυξίδα, καταφύγιο, η ζωή μου όλη! Πώς θα ζήσω χωρίς εκείνον; Ντρέπομαι να χαρώ, να απολαύσω, ακόμη και να φάω, πώς θα συνεχίσω; Όλες μας τις  αποφάσεις τις λαμβάναμε μαζί,  όλη μου η ζωή ήταν συγκροτημένη γύρω από εκείνον, όλη μου η καθημερινότητα αφορούσε σε εκείνον, είχαμε ό ένας τον άλλον. Τι νόημα να δώσω στη ζωή μου χωρίς εκείνο και την ανατροφή του; Σε τι να ελπίζω;

Και  πώς μαλακώνει κάποιος τον πόνο του;

Ξαναγνωρίστε τον! Μέσα από τις δικές σας εμπειρίες αλλά και μέσα από τις αφηγήσεις όλων όσοι τον γνώριζαν. Τι αγάπησαν οι συμμαθητές του σε εκείνον; Πώς ήταν στην παρέα του; Πώς σας περιέγραφε στους κολλητούς του;

Τι άνθρωπος ήταν; Τι τον συνέδεε με τη ζωή; Πώς αντιρροπούσε τη φθορά; Πώς έχτιζε την εμπιστοσύνη στον εαυτό του; Τι θα σας συμβούλευε; Και γιατί; Τι νόημα έδινε στη ζωή ;

Με ποιες λέξεις θα γράφατε ή θα αντικαθιστούσατε το ονοματεπώνυμό του στον τάφο του;

Φορέστε ό,τι εκείνος αγάπησε, ό,τι τον συνέδεσε με τη ζωή και συνεχίστε να ζείτε κρατώντας μέσα σας τις ιδέες και τις αξίες του.

Κρατήστε τον ζωντανό στη μνήμη σας και στον λόγο σας, ως να κατοικεί στα εσωτερικά τοιχώματα της σάρκας σας! 

Γιατί ο πόνος της μάνας ή του πατέρα είναι αθεράπευτος;

Αναμφίβολα επειδή «θεωρείται αφύσικο» να θάβουμε εμείς οι γονείς τα παιδιά μας, ανεξαρτήτως του αν συμβαίνει τόσο στην ευρύτερη φύση των θηλαστικών, όσο και στους πολέμους.

Υπάρχει, ωστόσο και  κάτι βαθύτερο:

Η μάνα πρεσβεύει την αγάπη, την αγκαλιά και ο πατέρας τον λόγο, τη λογική (και το αντίστροφο, καθώς εξελίσσεται η κοινωνία μας). Ο συνδυασμός τους εξασφαλίζει την αιωνιότητά του, τη συνέχεια, τη ζωή. Το παιδί είναι καρπός της αγάπης και της λογικής. Ο συνδυασμός αυτός είναι το ελιξήριο του θανάτου, σκοτώνει τα πάντα, εξορκίζει το κακό. Πώς δεν λειτούργησε στη δική μας περίπτωση;

Πώς εμείς ως γονείς δεν το νιώσαμε, δεν τον προλάβαμε, δεν προνοήσαμε;

Γιατί η αγάπη μας δεν ήταν αρκετή να το σώσει, ακόμη και εκεί όπου όλα θάφτηκαν στη στάχτη;

Γιατί η πίστη μας σε αυτό δεν ήταν αρκετή να κάνει το θαύμα και να βγει νικητής μέσα από τα συντρίμμια ενός τροχαίου ή τις φλόγες ενός καρκίνου;

Ο θάνατος του παιδιού δεν είναι μόνον ένα βαρύτατο πλήγμα στο συναίσθημά μου ως γονιός, αλλά και ένα αντίστοιχο στην αυτοεκτίμησή μου. Είναι συνώνυμο μιας ήττας, της ανεπιστρεπτί αποτυχίας. Είναι το σημείο όπου η μαχητικότητά μου, το νόημα της ζωής μου ακυρώθηκε από την ίδια την πραγματικότητα.

Πράγματι δεν έχει νόημα η ζωή μου! Και δεν θέλω να βρω, καθώς αν βρω θα είναι σαν να ακυρώνω το παιδί μου, δηλαδή την ίδια τη ζωή μου!

Εξ αυτού λοιπόν μεγάλη προσοχή σε όλους, όσοι αποτελείτε το περιβάλλον για γονείς που θρηνούν το παιδί τους.

Τα πιο συνηθισμένα λάθη που κάνετε,  είναι να τους παροτρύνετε προς τη ζωή, προς μια βόλτα, να βγάλουν τα μαύρα  ρούχα, να φροντίσουν το άλλο τους παιδί, να φάνε κάτι περισσότερο, να επιστρέψουν στην εργασία τους… και αν δεν τα καταφέρετε, ρίχνετε και το τελευταίο σας χαρτί, ήτοι ο φοβερός μάγος που λέγεται ψυχολόγος ή ψυχίατρος.

Μα δεν θέλει να ζήσει, σας το λέει! Δεν έχει νόημα. Θέλει να θρηνήσει. Δεν θέλει να γίνει καλά. Όχι μόνον από ντροπή, αλλά είναι ο φόρος τιμής της, είναι ο προσωπικός της Γολγοθάς της εξιλέωσης για όσα δεν έκανε για να κρατήσει στη ζωή την ίδια της τη ζωή!

Αν θέλετε πραγματικά να βοηθήσετε έναν γονέα που πενθεί, ας αποφύγετε τις προστακτικές και τις ανησυχίες. Μείνετε μαζί του , όσο εκείνος το επιθυμεί και ασχοληθείτε με το παιδί που στήνεται ξανά μέσα του. Ναι κοιτάξτε τις φωτογραφίες του, θυμηθείτε τις κοινές σας στιγμές. Ζωντανέψτε την εικόνα, το γέλιο του, τη μυρωδιά, τη φωνή, ακόμη και τους  τσακωμούς, τις φοβίες και τα άγχη σας για εκείνο, ως θεία. Μην το  φοβηθείτε.  Δεν χρειάζεται να επαναφέρετε εσείς τον γονιό που θρηνεί στη σκληρή πραγματικότητα, αλλά εσείς να μπείτε στη δική του πραγματικότητα.

Ποιος σας είπε ότι θέλει να συνεχίσει τη ζωή του στη δική σας πραγματικότητα; Θέλει να ζει στη δική του, όπου  η σχέση με το παιδί του παραμένει ατόφια και ζεστή. Οφείλετε να μπείτε και όταν εκείνος νιώσει πιο στέρεος θα έρθει και στη δική σας πραγματικότητα, κυοφορώντας για πάντα μέσα του τη ζωή που δεν ζήσανε!

Πρέπει να σε κάψει ο θρήνος για να μετουσιωθεί σε έργο! Και για μεγάλο διάστημα ο γονιός δεν θέλει να εργαστεί, δεν θέλει να παράγει κανένα νέο έργο.  

Απευθυνόμενη σε όλους όσοι καλούνται να στηρίξουν το φίλο τους, τον συγγενή τους, το σύντροφό τους που πενθεί εφιστώ την προσοχή σας στα ακόλουθα:

1. Αποφύγετε τις ανόητες παρηγοριές, τύπου έφυγε πλήρης ημερών ή έφυγε και ηρέμησε. Δεν υπάρχει χειρότερη βλακεία να  ξεστομίσετε. Ποιος είστε εσείς που θα προτάξετε τη λογική, θεωρώντας την ικανή να γιατρέψει το συναίσθημα του άλλου; Και ποιος σας είπε ότι εκείνος που πενθεί θέλει να προστατεύσει το συναίσθημά του; Οτιδήποτε τον προστατεύει τον κάνει να ντρέπεται, να ντρέπεται που ζει στη θέση του άλλου. 
2. Ή μήπως θέλετε να τον συνετίσετε και να τον επαναφέρετε στην πραγματικότητα; Τι πιστεύετε ; Πως είναι εκτός πραγματικότητας; Την ζει με τον δικό του τρόπο.
3. Μπορείτε να τον αφουγκραστείτε; Μπορείτε να περπατήσετε δίπλα του και να νιώσετε τον κραδασμό του πόνου του στα πέλματά σας; Αν όχι,  μην μιλάτε, σωπάστε!
4. Μην τον πιέζετε προς κάποια εξωτερική δραστηριότητα. Σας το είπα και παραπάνω δεν υπάρχει παθολογική αντίδραση στο πένθος. Μην φοβάστε. Μην πανικοβάλεστε.
5. Μην τον πιέζετε να επισκεφτεί ψυχολόγο, είναι σαν να του δηλώνετε την κούρασή σας  για την κατάστασή του και τη δική σας εγωκεντρική αγωνία ως προς την επάνοδο του.
6. Μην θεωρήσετε πως δεν πενθεί και δεν στεναχωριέται αν συνεχίζει ως να μην συμβαίνει τίποτα τη ζωή του.
7. Αποφύγετε τις αμήχανες και αδιάφορες ερωτήσεις. Ρωτάτε συχνά και ευτυχώς δεν λαμβάνετε τις αληθινές απαντήσεις.

Πώς είσαι σήμερα;  Άδειος

Είσαι λίγο καλύτερα;  Όλο και χειρότερα, καθώς η πληγή κρυώνει και πονάει.

 Έφαγες κάτι; Τα σωθικά μου

Θέλεις κάτι;   Εκείνον που έφυγε.

Να σου φέρω κάτι ; Ένα ποτήρι θάνατο να πιώ.

• Δεν θα σας πω ότι επιβάλλεται να ξεχάσετε διαπαντός  αυτήν την ατάκα των υψηλής στάθμης ηλιθίων, που ξεστομίζεται μετά τα εξάμηνα του θανούντος συνήθως: οι ζωντανοί με τους ζωντανούς και οι νεκροί με τους νεκρούς!
• Αντί αυτών των αμήχανων ερωτήσεων – που δεν βοηθούν το άγγιγμα του άλλου-  ας τον ρωτήσετε ποιες εικόνες έρχονται στο μυαλό του; Ποιες προσπαθεί να σβήσει; Πώς αναπτύσσει το διάλογο μαζί του; Αν του μιλά; Και τι του λέει; Αν τον επισκέπτεται τις νύχτες; Αν θέλει να φορέσει τα ρούχα του; Με άλλα λόγια, ας φέρετε και εκείνον στο τραπέζι σας.  Μην τον κρύβετε στη λήθη. Δεν είναι απών, αλλά παρών.
• Ο απών γίνεται απών μόνον μέσω της λήθης. Όλοι μας κατά βάθος – από μια ηλικία και έπειτα- γνωρίζουμε πόσους τάφους χτίσαμε σε ζωντανούς. Αλλά δεν μάθαμε να σχίζουμε τα τάφους με τα χέρια της μνήμης και να ζωντανεύουμε τους νεκρούς. 

Πότε πρέπει να ανησυχήσει κάποιος για την ψυχική του ακεραιότητα; Πότε μπορεί να απειληθεί; 

Όταν ο πόνος μάς κάνει πιο σκληρούς και ανάλγητους ως προς τους  συνανθρώπους μας. Όταν ξεχάσουμε πως ο πόνος και ο θάνατος είναι για όλους μας και θεωρήσουμε πως μόνον εμείς υποφέρουμε. Όταν χάσουμε την ανθρωπιά μας!

Με άλλα λόγια, όταν ο πόνος δεν γεννήσει γλύκα, όταν ο θάνατος  κυοφορήσει τον εαυτό του- τότε ναι! Η  συντριβή, ο θάνατος  της κοινωνικής μας υπόστασης είναι ψυχική νόσος και μάλιστα επικίνδυνα μεταδοτική. 

Με σεβασμό 

---

[1] Αναμονή (ΕΠΟΧΕΣ  – Μανώλης Αναγνωστάκης

[*] Απόσπασμα εκπομπής, όπως προβλήθηκε στις 13.5.2026, στην εκπομπή “φύσηξε αέρας και μου πήρε το καπέλο”, στο www.beton7artradio.

Αν επιθυμείτε να ακούσετε την εκπομπή, μπορείτε να επισκεφτείτε το http://www.mixcloud.com/Beton7artradio/%CF%86%CF%85%CF%83%CE%B7%CE%BE%CE%B5-%CE%B1%CE%B5%CF%81%CE%B1%CF%82-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CE%BC%CE%BF%CF%85-%CF%80%CE%B7%CF%81%CE%B5-%CF%84%CE%BF-%CE%BA%CE%B1%CF%80%CE%B5%CE%BB%CE%BF_13052026-mp3/